ﭠﯡرڪـۏڶـۏق

نام محلی: اویغورستان

نام قدیم و جدید: شرقی ترکستان

نام دولتی: زین ژئانگ (= مرز غربی جدید!)

نام جهانی: سینکینگ

جمعیت: 9 میلیون

مساحت: تقریبا معادل ایران

مرکز: ارومچی

زبان محلی: جغتایی ( لهجه ای از زبان ترکستانی )

مذهب عمومی: اسلام

خط محلی: فارسی

خط رسمی: مندرین

شهرهای مهم: تنگری طاق (= طاق آسمان)  (چینی > تیانشان!)، کاشغر، ختن، آلتون، قرمای، خامو، طورفان، یارکند، قولجه، کؤمؤل، آغسو، قوشه، ( اینها را نمی توان با خط چینی نوشت!)

زبان:

گویش: دقیقا همان الفاظ ترکی آذربایجانی را دارد.

تکلم: یکی از لهجه های زبان ترکی است. به لحاظ محصور بودن این منطقه بین کوهستان ها ، زبان آنها بالنسبه بکر باقی مانده است، هرچند با اسلام آوردن ایشان، لغات فارسی و عربی در آنجا نفوذ داشته است. یعنی بیشترین قرابت را با تمامی زبان های ترکی دارد و مانند ترکی آذری یا ازبکی پلاسیده نیست.  یک ترک آذربایجانی با کمی ممارست می تواند زبانشان را بفهمد. ذیلا ترجمه " ماده نخست منشور حقوق بشر " به زبان فارسی و اویغوری آمده است:

فارسی: همه ابناء بشر آزاد زاده می شوند و در شئونات و قوانین جایگاه برابری دارند. آنها با شعور و وجدان هستند و بنابراین  در محیطی با روح برادرانه با یکدیگر برادرانه تعامل داشته باشند.

اویغورجه: همه آدام دوقلغان ذاتینله ارکین، عزت، حرمت و حقوق دا باب برابر بولوب ،. اولار عقیلقه و وجدانقه ایگه هم ده بیر بیریقه قارینداشلیق مناسبتیقه خوش روح بیلن معامله گلیشی گرک.

جغرافیا:

 این سرزمین بین کوهستان های قونلون و قره قورم ( تیبت)، پامیر، تین، آلتای و تایدام محصور شده است. اما قسمت مرکزی آن کم ارتفاع است و به لحاظ همین انحصار، آب و هوای سرد و خشک دارد و کویر "تکله مکان" یا همان تاکلاماکان در آنجا واقع است. بلندترین قله آن کاتو 8611 متر ارتفاع دارد. بنابراین ها  بیشتر رود خانه های آن به همان دریاچه های داخلی ختم می شوند. اکثر بلاد آن در حوزه تاریم واقعند.

اقتصاد:

 با وجود منابع طبیعی فراوان، سابقه تمدنی متعالی و رشد سزیع اقتصاد چین، اویغورستان ناحیتی عقب مانده می باشد.

1.     راه آهن: چین و شوروی در جهت توسعه مناسبات اقتصادی، سیاسی، نظامی و نیز کنترل آسیای میانه، اقدام به احداث راه آهن پکن- مسکو نمودند که مسیر جنوبی آن از ارومچی می گذرد.

2.     یشم اویغوری اعتبار جهانی دارد، حفاری های زیاد سبب تخلیه آنها شده است.

3.     اکثر آهن چین از آنجا استخراج می شود.

4.     اویغورستان یک منطقه نفت خیز است اما کارمند نفت اویغوری را در آنجا نمی بینید!

تاریخچه:

 جسد مومیایی با موی قهوه ای با لباس و لوازمی که شباهتی عجیب با تمدن های قفقاز دارد، اندیشه های اندیشمندان را منقلب نموده است. نخستین امپراتوری مضبوط در ترکستان گوک ترک و  سپس بایج می باشد.

مدتی این منطقه به اشغال پادشاهی تانگ در آمد ولی نهایتا چنگیز خان آنحا را بازپس گرفت و خط اویغوری را به عنوان خط رسمی تمام امپراتوری برگزید. قرن ها سلسله جغتایی در آنجا حاکم بودند.

سپس خاندان هایی چون قراختاییان، خانات ختن و تاتارها  بر آن حکم راندند تا این که با پیدایش اسلحه گرم، به اشغال چین در آمد. ترکستان طبق قراردادی بین روسیه و چین به دو قسمت تقسیم و قسمت شرقی آن به چین واگذار شد.

تاریخچه انقلابات:

با توجه به تفاوت های اساسی دینی، نژادی و فرهنگی بین اویغوریان و چینیان، این منطقه عاصی ترین منطقه چین و مبارزات مردمی بعد از اشغال اویغورستان مداوم بوده است. اکثر مبارزان با پسوند خواجه شناخته می شدند.  افرادی چون خواجه جهانگیر، خواجه صادق، خواجه بزرگ خان، کنترل شش شهر " آلتی شهر" را مدتها در دست داشتند. تا آنکه در قتل عام سال 1886 به چین بازگردانده شد.

با وقوع انقلاب مائویستی ، اویغورستان مدتی زیر از چین منفک شد ولی بعد از جنگ جهانی دوم، مجددا به چین واگذار شد.

در سال 1960 حدود 60000 از ایشان از مرز قزاقستان گریختند و با وجود اخذ پناهندگی سیاسی، در قحطی به سر بردند.

با فروپاشی شوروی کمونیستی، مبارزات شدت یافت.  در سال 1990 تظاهرات دانش آموزی به کشته شدن صدها نفر و دستگیری هزاران نفر گردید.

در رمضان 1997، تظاهرات مردمی قولجه به خون کشیده شد. و در همان سال بمب گذاری در اتوبوس شهری ارومچی صدها کشته و زخمی بر جای گذاشت.

با وقوع انفجارات 11 سپتامبر در آمریکا، قانون تعقیب تروریسم در سازمان ملل متحد به تصویب رسید. هر گروهی که خارج از مقررات مملکتی چین باشد، گروهک تروریستی تلقی می شود. مثلا اخیرا در یک عملیات پلیسی، 21  اویغور کشته شدند و مقادیر متنابهی مهمات کشف گردید.

دسائس دولت چین:

1.     چین نخستین آزمایش اتمی خود را در حوزه تاریم انجام داد. جنایتی که تا کنون بی جریمه مانده است.

2.     تفتیش عقائد اسلامی- ملی

3.     ترویج زبان و خط مندرین در ترکستان شرقی

4.     کودکان را به دلیل کمبود امکانات و مدرسه، از والدین شان جدا و ده ها هزار کیلومتر دور تر مطابق فرهنگ چین تربیت می کنند.

 حرکات فعلی:

 به طور کلی هر اندیشه ای که تحت نام " ترکستان شرقی" باشد، سرکوب می شود. معروف ترین آنها " حرکت اسلامی ترکستان شرقی" می باشد، هرچند در بسیاری از کشورهای پیشرفته و مسلمان، حرکت ایشان محصوریت کمتری دارد.  سه الگو در این حرکات مشاهده می شود: الگوی آتاترک، الگوی طالبان و الگوی ایرانی، در حالیکه هر سه الگو بر الگوی چینی تفوق دارند. قبل از فروپاشی شوروی، این ها بیشتر از نام اویغورستان استفاده می کردند، ولی با ترویج عقاید تورانی توسط ترکیه و .. ایشان بیشتر به  نام " ترکستان شرقی" تمایل یافته اند. زیرا نام اویغورستان توسط اقلیت های تورک و مسلمان چون قزاق، ازبک و ... حمایت نمی شدند.

از سال 1995 ریاست "  سازمان ملل نا معین" به " ارکین آلپتکین" که فرزند یکی از آزادیخواهان اویغوری است واگذار شده و شدیدا توسط ترکیه حمایت می شود. برخی گروه هایی که توسط ترکیه حمایت می شوند عبارتند از:

·        سازمان ترکستان شرقی

·        بنیاد فرهنگی همبستگی ترکستان شرقی

·        سازمان آزادیبخش حزب الطاهر

·        جبهه متحد انقلابیون ترکستان شرقی

·        جمهوری اسلامی- ترکی ترکستان شرقی ( تیرت)

·        حزب موتلفه اول جمهوری ترکستان شرقی ( فطر)